تامس نیگل در فصل دهم کتاب «برابری و جانبداری» با عنوان انگیزش و برابری، به علل نابرابری میپردازد. او میگوید که در مجموع علل نابرابری را میتوان با چهار علت توضیح داد: ۱. تبعیض؛ ۲. طبقه؛ ۳. استعداد؛ ۴. کوشش.
حال به ترتیب به این علل میپردازم.
تبعیض
اولاً این عامل خارج از آدمیست یعنی یا از سوی انسانهای دیگر یا از سوی نهادها اعمال و تحمیل میشود، ثانیاً؛ عالماً و عامداً و بصورتدلبخواهانه صورت میگیرد. مثل تبعیض نژادی، دینی، جنسیتی، یا تبارگماری. نهادی که بر اساس نژاد، دین، جنسیت، یا خویشاوندی تبعیضی انجام میدهد بر اساس ملاک و معیاری اخلاقاً دلبخواهانه این کار را صورت میدهد.
نیگل میگوید هر نابرابری ناشی از این تبعیض نامشروع و ناپذیرفتنیست.
طبقه
مراد و منظور از طبقه این است که هر کسی دوست دارد که مال و اموالش در خانوادهی خودش و میان فرزندانش دست به دست شود. یعنی عامل اصلی که باعث ایجاد طبقه میشود خانواده است. این عامل هم خارج از آدمی قرار دارد و فراسوی اراده و اختیار آدمیست. یعنی ما خانوادهی خود را انتخاب نمیکنیم. حال اختلافنظر هست که آیا نابرابری ناشی از این عامل مشروع و پذیرفتنی است یا نه. مثلاً مالیات بر ارث برای تعدیل این عامل صورت میگیرد. این هم از علت دوم نابرابری.
استعداد
کسانی هستند که استعداد بازارپسند دارند و برای استعداد و تواناییشان مردم حاضرند پول خرج کنند. مثل کسی که بهترین گوشی تلفن را تولید میکند یا کسی که بهترین بازی بستکبال را به نمایش میگذارد. کسانی هستند که استعداد بازارپسند ندارند و مردم حاضر نیستند برایشان پولی پرداخت کنند. این عامل در درون آدمی قرار دارد و مثل طبقه خارج از اراده و اختیار آدمی قرار دارد. حال نابرابری ناشی از این عامل مشروع و پذیرفتی است یا نه. رالز میگفت اگر استعداد باعث شود که این نوع نابرابری به نفع محرومترین اقشار جامعه باشد، نابرابرای حاصل این عامل مشروع و پذیرفتنی است.
کوشش
یعنی سعی و تلاش آدمی برای کسب منافع و عوایدی بیشتر. این مثل استعداد در درون آدمی قرار دارد و حاصل اراده و اختیار آدمیست و هر نوع نابرابری حاصل کوشش مشروع و پذیرفتنی است.
با این توضیحات مشروعترین حالت نابرابری ترکیبی از عامل سوم (استعداد) و چهارم (کوشش) است و نامشروعترین حالت نابرابری ترکیبی از عامل اول (تبعیض) و دوم (طبقه) است. آنچه در ایران فعلی شاهدش هستیم این است که نابرابری بهصورت فاحشی به چشم میخورد و این نابرابری حاصل ازدواج عامل اول (تبعیض) و عامل دوم (طبقه) است. تبارگماری که مصداق عامل اول است و آقازادگی که مصداق عامل دوم است هر دو باعث ایجاد نامشروعترین و ناپذیرفتنیترین حالت نابرابری شده است.
